De energietransitie uitgelegd

Waar halen we het geld vandaan voor de benodigde fabrieken voor bijvoorbeeld de productie van bio-branstoffen? En voor de verduurzaming van (publieke) gebouwen?

Rens van Tilburg (hoofdeconoom energie- en materialentransitie bij TNO) en Martijn de Wit (consultant financiering bij TNO) leggen aan de hand van concrete voorbeelden uit waar de schoen wringt én welke mogelijke oplossingen er zijn om financiering los te krijgen en de energietransitie goedkoper te maken.

⁠⁠⁠⁠De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar⁠⁠⁠⁠⁠.

Verdieping

• Kennisprogramma Energietransitie Integraal Kostenbeeld
• Hoe maken we groene chemie financierbaar?

• Opschaling geavanceerde biobrandstoffen vraagt om stabiel beleid en gerichte financiering
• Eerste overzicht van energiegerelateerde uitgaven en investeringen per sector
• ⁠Innovatieve financiering voor groene energieprojecten⁠

Zeker in de steden zitten heel veel appartementen in een Vereniging van Eigenaars (VvE). Hoe pakken die de verduurzaming van hun woningen aan?

Renee Kooger en Kas Woudstra, beiden onderzoekers bij TNO én privé betrokken bij verduurzamingstrajecten in hun eigen VvE, vertellen over de fikse uitdagingen en de manieren om toch te kunnen verduurzamen.

De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar⁠⁠⁠⁠.

Verdieping

• ⁠Stappenplan 'Zet je VvE op groen'
• Drijfveren en barrières van eigenaar-bewoners binnen en buiten VvE’s: ⁠Warm bad of koude douche⁠
• Utiliteitsbouw in VvE's
• AI-gedreven aanpak voor verduurzaming VvE’s

In de nieuwe Energiewet (1 januari 2026) worden energiegemeenschappen als partij aangemerkt in de energietransitie. Wat kunnen zij bijdragen aan de energietransitie?

Julia Jansen en Annemarie Mink, beiden wetenschapper sociale innovatie bij TNO, leggen uit wat een energiegemeenschap precies is, welke activiteiten ze ontplooien en hoe ze ook kwetsbare huishoudens kunnen meenemen. Ze bespreken hoe samenwerking met gemeenten steeds beter van de grond komt en wat er nog nodig is om deze lokale kracht echt tot bloei te laten komen. Een toegankelijk gesprek voor iedereen die wil begrijpen hoe buurtinitiatieven het energiesysteem van morgen mede vormgeven.

De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar⁠⁠⁠.

Verdieping

• De potentiële rol van energiegemeenschappen in het energiesysteem
• Juridische kaders voor professionalisering van energiecollectieven

Kritieke materialen zoals kobalt, lithium en nikkel zijn essentieel voor de ontwikkelingen van windmolens, zonnepanelen, batterijen en dus voor de energietransitie. De materialentransitie en energietransitie zijn daardoor onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Elmer Rietveld (senior onderzoeker bij TNO op het gebied van kritieke ruwe materialen) en Francesco dalla Longa (senior wetenschapper bij TNO) gaan in op de mogelijkheden om de afhankelijkheid van landen voor de toevoer van kritieke materialen te minimaliseren, zoals diversificatie, substitutie en recycling.

⁠⁠⁠⁠De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar⁠⁠⁠⁠⁠.

Verdieping

• Themapagina (Kritieke) grondstoffen
• Grondstofrisico’s voor het Nederlands energiesysteem in verschillende toekomstscenario’s
• Behoefte productiegroei metalen
• Energietransitie leidt tot ongekende groei in vraag naar kritieke grondstoffen

Kernenergie is complex: het heeft veel voordelen, maar er zijn zeker ook nadelen te benoemen. De energietransitie en de discussie over onze afhankelijkheid van buitenlands gas en olie hebben de bouw van nieuwe kernreactoren in Nederland weer bespreekbaar gemaakt.

Kevin Broecks (innovatiewetenschapper bij TNO) en Aart Kooiman (adviseur energietransitie bij TNO) verkennen de verschillende dimensies van dat vraagstuk. Aan de hand van de vijf kernwaarden van de Raad voor leefomgeving en infrastructuur - betaalbaarheid, energiezekerheid, duurzaamheid, veiligheid, rechtvaardigheid - brengen zij de complexiteit in kaart.

⁠⁠⁠De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar⁠⁠⁠⁠.

Verdieping

• Integratie kernenergie in het energiesysteem
• Publiek vertrouwen in kernenergie vraagt om flexibele beleidsaanpak
• De behoefte aan regelbaar vermogen in 2030-2050
• Impact van nieuwe kerncentrales op de kosten van het energiesysteem
• De mogelijke rol van SMR’s in het Nederlandse energiesysteem

In 2030 moet de 16% slechtst presterende utiliteitsbouw verduurzaamd zijn. Denk aan scholen, kantoren, winkels, horeca en musea. Een concrete, maar ook uitdagende opgave.

Marijke Menkveld (senior onderzoeker klimaatbeleid bij TNO) en Maarten van Schie (consultant warmtetransitie in de gebouwde omgeving bij TNO) gaan in op het aandeel van utiliteitsbouw in de uitstoot in Nederland en op de huidige ontwikkelingen binnen de utiliteitsbouw. Waar liggen de uitdagingen en waar liggen de kansen?

⁠⁠De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar⁠⁠⁠.

Verdieping

• Energiekengetallen utiliteitsgebouwen
• Verrijkte BAG2.0
• Utiliteitsbouw in VvE's
• Hotspots en beleidsadviezen voor verduurzaming horecapanden
• Wat beweegt verschillende typen eigenaren?

Als beleidsmakers beleidsmaatregelen willen introduceren die de levens van mensen beïnvloeden, of het nou om belastingmaatregelen, eigen risico in de zorg of om klimaatmaatregelen gaat, dan moet je dat goed kunnen uitleggen.

Klimaatcommunicatie richt zich op die vraag: op welke manier kunnen we klimaatmaatregelen dusdanig communiceren, dat deze maximaal begrepen, en geaccepteerd worden?

Geerte Paradies en Luise Schlindwein van TNO doen uit de doeken hoe de boodschap zo goed mogelijk landt.

⁠De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar⁠.

Verdieping:

• Welk verhaal vertellen we over een klimaatneutrale toekomst? - Analyse van narratieven in nieuwsartikelen over klimaatbeleid
• Communicatie over klimaatbeleid - Vergroot waardegerichte communicatie het draagvlak voor een toeslag op fast-fashion?
• Urgentie benadrukken vergroot draagvlak voor klimaatbeleid - Wat is er nodig voor effectieve communicatie over beleidsmaatregelen tegen klimaatverandering?

Door systeemintegratie verloopt de energietransitie sneller, beter en goedkoper.

Joris Koornneef van TNO en Floris Taminiau van de Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) leggen uit waarom systeemintegratie belangrijk is, op welke vlakken dit speelt en hoe dat er in de praktijk uit kan zien. "Het gaat over de vorm, de tijd en de ruimte". Idealiter zwemmen we synchroon naar een nieuw energiesysteem.

De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar.

Verdieping:

• Uitwerking van systeemintegratie voor warmteopslag: ⁠Innovatieroadmap warmteopslag voor de gebouwde omgeving⁠
• Uitwerking van systeemintegratie voor energieopslag: ⁠Routekaart energieopslag⁠
• Voor het beoordelen van de mate van systeemintegratie: Dashboard voor systeemintegratie

• Een praktische handreiking over systeemintegratie

Wie betaalt de prijs van de energietransitie en wie profiteert ervan? In deze aflevering gaan we in gesprek over verdelingsvraagstukken die opduiken als gevolg van de energietransitie.

Is het eerlijk als één buur rijk wordt van een windmolen op zijn land, terwijl de ander zonder eigen grond met lege handen staat? En wat nu als je voor de verduurzaming vanje huis afhankelijk bent van een huisbaas, die op zijn beurt niet profiteert van de lagere energierekening die dat oplevert? Hoe gaan we daar als land mee om?

Peter Mulder (TNO) en Petra van der Kooij (PBL) gaan in op energierechtvaardigheid en hoe je daarnaar kunt kijken. Met een verrassende metafoor – wie heeft er recht op de fluit? – maken ze duidelijk waarom deze vragen ingewikkelder zijn dan je denkt.

De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar⁠⁠.

Verdieping

• Afschakelende zonnepanelen en energierechtvaardigheid
• Afschakelen van zonnepanelen niet gelijk verdeeld
• De energietransitie en vervoersarmoede
• Monitor RES 2024 met een hoofdstuk waarin wordt besproken hoe afwegingen over rechtvaardigheidspelen bij de Regionale Energiestrategieën.
• Aardgasvrij: een goed idee, maar ... waarin een deel gaat over het belang van betaalbaarheid en een eerlijke verdeling van de kosten voor de ervarenlegitimiteit/acceptatie van het aardgasvrijbeleid.

Waterstof als alternatieve energiedrager kent een lange geschiedenis, maar uiteindelijk kwam het nooit echt van de grond. In de energietransitie krijgt waterstof inmiddels een belangrijke rol toegeschreven, onder andere als brandstof voor productieprocessen en als buffer.

In deze aflevering van 'De energietransitie uitgelegd' vertellen René Peters (business director energy infrastructure bijTNO) en Marcel Weeda (expert op het gebiedvan waterstof bij TNO) over de rol van waterstof in de energietransitie en waarom waterstof nu wel echt tot ontwikkeling zal komen.

⁠De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar⁠⁠.

Verdieping

• Inzicht in toepassing van waterstof in kleine en middelgrote industrie
• Inzet van groene waterstof in de vervoerssector
• Kosten voor de productie van hernieuwbare waterstof in Nederland
• Vraag naar waterstof Noordwest Europese industrie

Energieopslag is een essentieel onderdeel van een energiesysteem dat werkt met hernieuwbare energie. Om de momenten van veel of juist weinig energieopwek te overbruggen zijn niet alleen batterijen, maar ook grotere energiereserves in de vorm van warmte en waterstof nodig. Hoeveel opslag hebben we het eigenlijk nodig? En wie gaat ervoor zorgen dat die opslag er komt?

In deze aflevering van 'De energietransitie uitgelegd' gaan Floris Uleman en Joris Koornneef in op de verschillende soorten opslag en de functies die zij hebben in het energiesysteem.

Floris Uleman is onderzoeker bij TNO. Hij houdt zich vooral bezig met het flexibiliseren van de energietransitie voor de industrie, waar energieopslag een belangrijk onderdeel van is. Joris Koornneef werkt ook bij TNO. Hij is specialist op het gebied van systeemintegratie en energieopslag.

De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar⁠.

Verdieping

• ⁠Bekijk hier de routekaart Energieopslag (voorjaar 2023)
• Overzicht industriële warmteopslagtechnologie en toepassing
• Goede mogelijkheden ondergrondse waterstofopslag op zee
  

Nu steeds meer energie uit wind en zon komt, is het nodig om de beschikbare energie anders te gebruiken. Dus de wasmachine aan als de zon schijnt. Maar ook dan zijn er momenten waarop een disbalans ontstaat tussen vraag en aanbod. Flexibiliteit kan helpen om pieken, maar ook tekorten af te vlakken. Hoe kan flexibiliteit worden geleverd vanuit de gebouwde omgeving?

Hanna van Sambeek (senior consultant bij TNO) en Joke Kort (senior onderzoeker bij TNO) vertellen waarom flexibiliteit in de gebouwde omgeving belangrijk is - onder andere aan de hand van de pizzatest - hoe die flexibiliteit kan worden gerealiseerd en wat de rol van huishoudens daarin is.

De transcriptie van deze aflevering is hier te vinden⁠.

Verdieping

• ⁠Meer informatie over flexibiliteit en netcongestie
• Onderzoek: Gebruikerservaring slimme apparaten
• Onderzoek: Hoe flexibel willen mensen zijn?

Hoe kunnen we de energietransitie voltooien en klimaatdoelen behalen? Oftewel: welke wegen leiden naar Rome? In scenariostudies worden verschillende opties berekend. Daarmee vormen scenariostudies belangrijke input voor beleidsontwikkeling, maar ook netbeheerders en de industrie maken gebruik van scenariostudies om investeringsbeslissingen te nemen.

Bert Daniëls van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en Martin Scheepers van TNO zijn dagelijks in de weer met scenariostudies. Zij leggen uit wat scenariostudies zijn, hoe ze worden opgebouwd en wat ze bijdragen aan de energietransitie.

De transcriptie van deze aflevering is hier te vinden.

Verdieping

• Overzicht van verschillende scenariostudies

Elektrische auto's zijn niet nieuw. En ook de technieken voor emissievrij wegtransport zijn al bijna concurrerend met de fossiele varianten. Maar al die auto's en vrachtauto's moeten ook opgeladen worden. De techniek is er dus al, maar qua uitvoering zijn er nog wel wat hobbels op de weg. En hoe zorgen we ervoor dat iedereen mee kan doen aan deze transitie?

Maarten Verbeek is senior consultant duurzame mobiliteit. We gaan in gesprek over de uitdagingen en oplossingen voor duurzaam wegvervoer.

U kunt hier de transcriptie van deze podcast terugvinden.

Meer informatie:

- Kijk voor de laatste onderzoeken over verduurzaming van wegvervoer op www.energy.nl.

Lange tijd was er maar weinig aandacht voor de verduurzaming van bedrijventerreinen, maar zeker met de vollopende elektriciteitsnetten komen er initiatieven op gang, en wordt het een onderwerp van gesprek.

Laurens Nordkamp (propositiemanager net-zero energy solutions) en Vincent Kamphuis (onderzoeker en projectleider energietransitie) van TNO vertellen hoe samenwerkingen vorm kunnen krijgen en waar kansen liggen om de verduurzaming van bedrijventerreinen een impuls te geven.

⁠⁠De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar⁠⁠.

Verdieping

• ⁠Onderzoek naar verduurzaming bedrijventerreinen
• Landelijke monitor bedrijventerreinen
• Profielen bedrijventerreinen en bijbehorende aanpak
• Serious Game bedrijventerreinen
• Meer informatie over ⁠Energy Hubs⁠

Warmtenetten worden als een belangrijke schakel gezien in het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving. Het tempo waarmee woningen worden aangesloten, is echter lang niet voldoende om de doelstelling van 500.000 in 2030 te realiseren. Wat is de toekomst van warmtenetten in Nederland?

Annelies Huygen (hoogleraar ordening van energiemarkten aan de Universiteit van Utrecht en principal consultant energiemarkten bij TNO) en Casper Tigchelaar (senior onderzoeker bij de afdeling Energie Transitie Studies van TNO) vertellen hoe het komt dat in Denemarken al wel 70% van de huishoudens op het warmtenet is aangesloten én waarom zij nog steeds een belangrijke rol zien voor - moderne - warmtenetten in de warmtetransitie.

In deze podcast wordt gesproken over 'de nieuwe wet'. Hiermee wordt gedoeld op de Energiewet.

De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar.

Verdieping

• ⁠⁠In deze aflevering wordt gesproken over kostengebaseerde warmtetarieven en het draagvlak voor warmtenetten. Hier vindt u publicaties over deze onderwerpen.

Bij ‘de energietransitie’ denken we in eerste instantie vaak vooral aan het plaatsen van windturbines, het aanpassen van het energiesysteem om bijvoorbeeld netcongestie te voorkomen, of het aardgasvrij maken van woningen. Allemaal technologische kanten van de energietransitie, maar de energietransitie wordt alleen een succes als mensen meedoen. Hoe maken we dat tot een succes waarin iedereen op zijn of haar manier kan meedoen?

Nicole de Koning is programmaleider sociale innovatie en energietransitie bij TNO. Zij doet daar onder andere onderzoek naar de warmtetransitie en bewonersparticipatie. Geerte Paradies is sociaal psycholoog klimaatbeleid en ze werkt als toegepast onderzoeker ook bij TNO.

U kunt hier de transcriptie van deze podcast luisteren.

Verdieping:

• De Warm(t)e Kermis
• Zet je VvE op groen
• Participatie en communicatie voor woningcorporaties
• De BuurtWarmteWijzer
• Burgerberaad als middel voor gedragen besluiten
• Hoe vergroot je burgerbetrokkenheid?

Energiedelen is een vrij nieuw concept, dat in Nederland nog niet in de praktijk mogelijk is, maar dat er zeker aan gaat komen. Wat is energiedelen? Waarom is energiedelen een goed idee? En wat moet er gebeuren voordat dit in Nederland mogelijk is?

In deze aflevering van 'De energietransitie uitgelegd' leggen Aliene van der Veen (IT architect duurzame energiesystemen) en Eva Winters (Senior consultant energie en recht) van TNO uit wat energiedelen precies is - en wat niet.

In deze podcast worden soms bedragen genoemd. Dit zijn anekdotische voorbeelden.

De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar.

Verdieping

• Hier kun je meer lezen over wat energiedelen is, de stappen voor energiedelen en de kaders voor registratiemodellen.
• In deze aflevering wordt de link gelegd met netcongestie, waar we eerder de aflevering Netcongestie uitgelegd over hebben opgenomen.

Waarom willen we CO2 opslaan, hoe werkt het en wat zijn eventuele risico's?

In deze aflevering van 'De energietransitie uitgelegd' spreken we met Martin Scheepers (senior consultant bij TNO) en Filip Neele (senior consultant Carbon Capture and Storage bij TNO) over het onderwerp CO2-opslag. Zij vertellen meer over hoe CO2-afvang en -opslag werkt, hoeveel we tot 2050 verwachten op te slaan en waarom ook daarna nog CO2-opslag nodig zal zijn.

U kunt hier de transcriptie van deze podcast luisteren⁠.

Elektrificatie is één van de manieren om de industrie te verduurzamen. Hoever zijn we in dit proces? En wat moet er gebeuren om verdere stappen te zetten?

In deze aflevering van 'De energietransitie uitgelegd' spreken we met Frank Wubbolts (Senior Scientist bij TNO Energietransitie studies) over de elektrificatie in de industrie. Hij onderzoekt de gevolgen van hernieuwbare elektriciteit voor de industrie en vertelt over het waarom, hoe en wanneer.

U kunt hier de transcriptie van deze podcast luisteren⁠.

Verdieping

• Kijk voor meer informatie ook bij het thema Industrie op Energy.nl.

Welke rol kan aardwarmte spelen in de energietransitie? En in hoeverre wordt het al toegepast?

In deze aflevering van 'De energietransitie uitgelegd' gaan we in gesprek met Maurice Hanegraaf (Director Geo Energie bij TNO) over het onderwerp aardwarmte, of geothermie... wat is het nu eigenlijk? Laten we met die vraag beginnen.

De transcriptie van deze podcast is hier beschikbaar⁠.

Verdieping

• Bekijk voor meer informatie ook het thema Aardwarmte op Energy.nl.

Welke vormen van samenwerking kunnen bijdragen aan het verminderen van netcongestie? En wat heeft een zwembad met netcongestie te maken?

In deze aflevering van 'De energietransitie uitgelegd' spreken we met Eva Winters (Senior consultant energie en recht bij TNO) over het onderwerp netcongestie. Deze jurist vertelt ons meer over de juridische kant van netcongestie, maar we vragen haar ook naar het belang van juristen voor de energietransitie in het algemeen.

In deze aflevering van 'De energietransitie uitgelegd' spreken we met Koen Straver (Senior Onderzoeker Sociale Innovatie Energietransitie bij TNO) over het onderwerp energiearmoede.

We vragen hem onder andere naar het verschil tussen armoede en energiearmoede, de omvang van energiearmoede in Nederland waar TNO een inschatting van maakte op basis van cijfers van het CBS en de uitdagingen in de aanpak van energiearmoede.

U kunt hier de transcriptie van deze podcast luisteren⁠⁠.

Verdieping

• Binnen het Landelijk Onderzoeksprogramma Energiearmoede worden cijfers en feiten over energiearmoede op een rijtje gezet en onderzoek gedaan naar de uitwerking van beleid in de praktijk.
• Weten hoe het staat met energiearmoede in een gemeente? Bekijk dan deze kaart van Nederland.