Aller au contenu

#318 "Lalka" Bolesława Prusa a historia | prof. Błażej Brzostek

17 septembre 2026 · 1 h 22 min

Notes de l’épisode

„Lalka” Bolesława Prusa to portret epoki, ale przede wszystkim sprytna gra z cenzurą. Choć publikowana była pod koniec lat 80. XIX wieku, jej akcja dzieje się dekadę wcześniej. Tych dziesięć lat to dla Warszawy ogromna różnica. Ludność miasta zwiększyła się w tym czasie o połowę, zaostrzyły represje ze strony rosyjskich władz. – Warszawa na oczach jednego pokolenia ludzi zamienia się w nabite ludźmi, bardzo gęste, ogromne, nieznane miasto – opowiada prof. Błażej Brzostek z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Prus opisał więc świat, który widział, ale z istotnym przemilczeniem. – Mowy nie ma o żadnej administracji, mowy nie ma o policji, mowy nie ma oczywiście o cenzurze, bo cenzura nie pozwalała pisać, że jest cenzura – wyjaśnia historyk. W odcinku rozmawiamy o życiu w Warszawie w czasach „Lalki”.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

Historię miłości, biznesu i nieszczęścia Prus osadza w bogatym kontekście społecznym. Kontrolowane przez władze i cenzurę życie społeczne może rozgrywać się głównie za zamkniętymi drzwiami domów. Miasto puchnie i bogaci się dzięki gospodarczym więziom z carską Rosją, rosną kolejne zakłady przemysłowe, duże i drobne. Tradycyjne ziemiaństwo nie zarabia jednak na handlu ani przemyśle. W tej rzeczywistości dawna arystokracja nie ma wyboru, musi zniżyć się do kontaktów z bogatymi kupcami i przedsiębiorcami, grupą postrzeganą jako niższa społecznie. – Wokulskich było mnóstwo – podkreśla prof. Brzostek. Gorzej urodzonych, ale bogatych i ambitnych.

O polityce i realiach zaborowych Prus nie może pisać wprost, ale chętnie stosuje półsłówka, sugestie i niedopowiedzenia, które jego czytelnicy bez trudu rozumieją. Dziś trudniej nam wyłapać, że autor sugeruje powstańczo-zesłańczą przeszłość Wokulskiego, ale odbiorcy z czasów Prusa umieli zinterpretować aluzję. – Czytanie między wierszami było zajęciem wtedy bardzo atrakcyjnym dla inteligencji polskiej – mówi historyk.

W odcinku rozmawiamy też o tle narodowościowym „Lalki”, o wielkim przełomie, jakim dla Warszawy Prusa było wybudowanie wodociągów, i o tym, dlaczego postać Rzeckiego to jedno wielkie polityczne „pozdro dla kumatych”, a jednocześnie alter ego autora. Być może karkołomnie, ale szukamy też zrozumienia dla Łęckich. Polecamy!

00:00 Wprowadzenie
01:09 Realia historyczne w „Lalce” Prusa
06:41 Warszawa lat 70. i 80. XIX wieku
13:01 Skąd napływali mieszkańcy Warszawy?
17:17 Napływ Litwaków i kwestia żydowska
21:00 Carska cenzura w Królestwie Polskim
28:20 Warszawskie salony i teatr społeczny
31:57 Kim byli ówcześni Wokulscy?
36:11 Ziemiaństwo i upadek arystokracji
42:50 Szlachta i wyzwania nowego kapitalizmu
46:56 Ignacy Rzecki i mit napoleoński
53:19 Czy Wokulski był stalkerem?
56:01 Próba zrozumienia postawy Łęckich
01:02:08 Fenomen powieści publikowanej w odcinkach
01:06:39 Nauka, spirytyzm i science fiction
01:12:56 Sokrates Starynkiewicz i modernizacja Warszawy
01:18:36 Nowe adaptacje „Lalki” i komercjalizacja
01:20:53 Zakończenie

Tous les épisodes de Radio Naukowe

Paramètres

Affichage

Langue

Détermine les stations affichées en premier sur la page d’accueil.

Historique

Les stations et épisodes écoutés récemment et tes dernières recherches sont seulement enregistrés dans ce navigateur.

Notifications

Un court message quand un podcast que tu suis publie un nouvel épisode. Désactive un podcast précis avec la cloche sur sa page.

Compte

Enregistrez vos favoris – dans l’app et sur le site.

Raccourcis clavier

/
Ouvrir la recherche
Espace
Lecture ou pause
← →
Dans le lecteur : 15 s en arrière, 30 s en avant (épisodes) · dans une rangée : tuile suivante
↑ ↓
Dans une rangée : cible dans la tuile
Début / Fin
Dans une rangée : première ou dernière tuile
Esc
Fermer la fenêtre ou le menu
?
Cet aperçu
En cours de lecture

Voir la station

À suivre

    Ajoutez des épisodes avec « À suivre » – ils seront lus après l'épisode en cours.