Zum Inhalt springen

#52 Prawosławny modernizm (Kita & Słomka)

13.02.2026 · 52 Min.

Shownotes

Informacje o podkaście, odcinkach i autorach: https://teologiazkatowic.pl
W obecnym odcinku podcastu staramy się przybliżyć ciekawą i ważną - a zarazem dosyć słabo znaną poza kręgiem zajmujących się nią specjalistów - tradycję intelektualną: wewnętrznie zróżnicowany, oraz cokolwiek kontrowersyjny, nurt myśli prawosławnej ubiegłego stulecia, który wywarł znaczący wpływ na teologię uprawianą w kontekście ekumenicznym także przez katolików i protestantów. Jest to myśl tzw. rosyjskiego renesansu filozoficzno-religijnego, który można też określić mianem prawosławnego modernizmu.
W historii teologii rzymskokatolickiej określenie „modernizm” stało się na początku XX w. zbiorczą nazwą dla bynajmniej niejednorodnego trendu odnowy myślenia religijnego, w którym starano się harmonizować tradycję wiary z ustaleniami nauk przyrodniczych i humanistycznych. Usiłowania te, zainicjowane w różnych kręgach intelektualnych już w XIX stuleciu, spotkały się w roku 1907 z ostrą - i w świetle uważnego studium całej sprawy przesadną - reakcją papieża Piusa X. Efektem sformułowania swoistej teorii spiskowej na temat modernistów, oraz wdrożenia szeregu prawno-kanonicznych sankcji wobec osób choćby o modernizm podejrzewanych, było (oprócz osobistych dramatów wielu wykształconych i krytycznie myślących katolików) przyhamowanie rozwoju oficjalnie uprawianej teologii oraz niezdolność tej ostatniej do dialogu z ewoluującym światem. Taki stan rzeczy utrzymywał się zasadniczo do Soboru Watykańskiego II (1962-1965).
Z kolei na gruncie rosyjskiego prawosławia przełomu XIX i XX w., w stosunkowo wąskich kręgach elit intelektualnych Moskwy i Petersburga, grono myślicieli religijnych (z reguły niebędących duchownymi) prowadziło ożywioną debatę nad duchowym dziedzictwem swego kraju. Wypracowano szereg oryginalnych propozycji filozoficzno-teologicznych poza obszarem oficjalnej teologii cerkiewnej. Były to w istocie syntezy najbardziej wartościowych intuicji wschodniego chrześcijaństwa z teologicznymi wątkami filozofii niemieckiego romantyzmu, a także średniowiecznej zachodniej mistyki inspirowanej duchowością i nauczaniem św. Augustyna. Po rewolucji bolszewickiej 1917 r. protagoniści tzw. „rosyjskiego renesansu filozoficzno-religijnego” znaleźli się w większości na wymuszonej emigracji. W roku 1925 w Paryżu powołano do życia Prawosławny Instytut Teologiczny Św. Sergiusza, którego działalności naukowo-dydaktycznej początkowo nadawali ton właśnie przedstawiciele modernistycznej „szkoły rosyjskiej”. Teologowie związani z Instytutem Św. Sergiusza utrzymywali aktywne kontakty ekumeniczne, a ich spotkania z poszukującymi duchowej odnowy i powrotu do źródeł intelektualistami rzymskokatolickimi nie tylko inspirowały tych ostatnich, ale miały pośredni wpływ na pewne idee wspomnianego wyżej Soboru Watykańskiego II.
Sugerowana lektura:

O modernizmie katolickim:
„Znak” nr 566 (7) 2002:
Leszek Kołakowski, Uwaga o modernizmie, „Znak” nr 566 (7) 2002, s. 13-18;
Jan Kracik, Antymodernistyczna kampania, „Znak” nr 566 (7) 2002, s. 30-44;
Tadeusz Dzidek, Wpływ modernizmu na współczesną teologię, s. 56-72;
O modernizmie prawosławnym:
Sławomir Mazurek, Rosyjski renesans religijno-filozoficzny. Próba syntezy, Wyd. IFiS PAN, Warszawa 2008;
Paul Evdokimov, Poszukiwanie Boga w rosyjskiej filozofii religijnej, w: tenże, Poznanie Boga w tradycji wschodniej: patrystyka, liturgia, ikonografia, tłum. A. Liduchowska, Wyd. M, Kraków 1996, s. 85-97;
Marek Kita, Rosyjski «prawosławny modernizm» i ekumeniczna ortodoksja. Refleksja teologiczno-fundamentalna, „Kultura i Wartości” nr 14/2015, s. 129-144;
Andrzej Walicki, Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do renesansu religijno-filozoficznego, Wyd. UJ, Kraków 2005, s. 477-499; 523-566; 761-812.

Alle Folgen von teologia z Katowic

Einstellungen

Darstellung

Sprache

Bestimmt, welche Sender dir auf der Startseite zuerst gezeigt werden.

Verlauf

Zuletzt gehörte Sender und Folgen und deine letzten Suchen liegen nur in diesem Browser.

Hinweise

Ein kurzer Hinweis, wenn ein Podcast, dem du folgst, eine neue Folge hat. Einzelne Podcasts stellst du über die Glocke auf ihrer Seite ab.

Konto

Favoriten speichern – in der App und auf der Website.

Tastenkürzel

/
Suche öffnen
Leertaste
Abspielen oder anhalten
← →
Im Player: 15 s zurück, 30 s vor (Folgen) · im Regal: nächste Kachel
↑ ↓
Im Regal: Ziel innerhalb der Kachel
Pos1 / Ende
Im Regal: erste bzw. letzte Kachel
Esc
Fenster oder Menü schließen
?
Diese Übersicht
Läuft gerade

Zur Senderseite

Als Nächstes

    Folgen mit „Als Nächstes“ vormerken – sie laufen nach der aktuellen Folge.