Glælogn – hlaðvarp um norræn fræði

Forverðir gegna mikilvægu hlutverki á hvers kyns listasöfnum, forngripasöfnum og handritasöfnum. Forvörðurinn er sú manneskja innan varðveislustofnunarinnar sem gerir við skemmdir og spyrnir á móti eyðingunni hljóðu sem er stöðugt að verki.

Í þessum þætti er rætt við Hildi Ploder Vigfúsdóttur, pappírsforvörð á Landsbókasafni Íslands.

Bergsbók er handrit sem var skrifað á Íslandi um 1400 en flutt til Noregs á sextándu öld. Þaðan fór bókin til Danmerkur og loks til Svíþjóðar.

Bergsbók er feikistór og geymir sögurnar miklu um kristniboðskonungana Ólaf Tryggvason og Ólaf Helga Haraldsson. Á milli sagnanna tveggja eru skrifuð stórkostleg stök trúarkvæði og tengd konungunum tveimur, þar á meðal Geisli Einars Skúlasonar og sjálf Lilja í elstu varðveittu gerð.

Í þessum þætti fengum við Guðrúnu Nordal forstöðumann Árnastofnunar til að segja okkur frá Bergsbók – sögunum, kvæðunum og konungunum tveimur sem þar eru í forgrunni.

Síðari hluti sautjándu aldarinnar er stórveldistími í sögu Svíþjóðar. Pólitísk og hernaðarleg ítök sænska konungsríkisins voru gríðarleg umhverfis Eystrasaltið, en slíku valdi fylgir sterk þörf fyrir skilning og hagfelldar túlkanir á eigin fortíð.

Í þessum þætti er rætt við Margréti Eggertsdóttur, rannsóknarprófessor á Árnastofnun, um íslenska handritasafnara í Svíþjóð.

Manneskjur höfðu sömu tilfinningar á miðöldum og þær hafa í nútímanum, en sá orðaforði sem við notum til að lýsa tilfinningum hefur tekið miklum breytingum í aldanna rás. Í þætti dagsins er rætt við Sif Ríkharðsdóttur bókmenntafræðing um tilfinningar í miðaldabókmenntum.

Greinar sem rætt er um í þættinum:

• John McKinnell, “Useless Knowledge? The Paradox of Alvíssmál,” Saga-Book 41/2017, 79–96.
• Frog, “Preserving Blunders in Eddic Poems: Formula Variations in Numbered Inventories of Vafþrúðnismál and Grímnismál,” Scripta Islandica 72/2021, 43–91.

Greinar sem rætt er um í þættinum:

• Martina Ceolin: “Endeavouring to Grasp the Elusive: A New Study of Finnboga saga ramma,” Gripla 2024, 279–307.
• Basil Arnould Price: “Queer Indigenous Relationality in Finnboga saga ramma,” Speculum 2024:2, 381–408.

Konungsdóttirin Mábil sterka frá Vallandi er öllum fremri í riddaralistum. Hún drýgir miklar hetjudáðir í bardögum og beitir óhefðbundnum aðferðum við að klekkja á helsta óvini sínum, Medeu drottningu í Grikklandi. Sömuleiðis ver hún Móbil systur sína frækilega gegn ásókn karla sem vilja kvænast henni og heimta þannig krúnuna.

Í hlaðvarpsþætti dagsins segir Valgerður Kr. Brynjólfsdóttir okkur frá Mábilar rímum en hún hlaut nýlega viðurkenningu Hagþenkis fyrir bók sína Meyjar og völd. Rímur og saga af Mábil sterku.

Greinar sem rætt er um í þættinum:

Brian McMahon, „Old Norse Poetry in Performance: Perils, Pitfalls and Possibilities,” Old Norse Poetry in Performance (Routledge, 2022).

Pétur Húni Björnsson, „‚ıð Beſta eꝛ quæðeð fm̄ flutt': Kveðnar Drápur og kveðnar rímur‘,“ „Old Norse Poetry in Performance: Perils, Pitfalls and Possibilities,” Old Norse Poetry in Performance (Routledge, 2022).

Í dag umgöngumst við íslensku handritin af mikilli varkárni, nánast eins og um helga gripi væri að ræða. En það gerðu fyrrum eigendur þeirra ekki endilega. Þeir hikuðu ekki við að bæta við texta handrita, taka bækur í sundur og jafnvel breyta myndskreytingum eftir eigin smekk.

Í þessum þætti segir Beeke Stegmann, rannsóknardósent við Árnastofnun, okkur frá Skarðsbók Jónsbókar og hvernig viðhorf miðalda til handritanna voru frábrugðin varðveislustefnu nútímans.

Greinar sem rætt er um í þættinum:

Declan Taggart, „All the Mountains Shake: Seismic and Volcanic Imagery in the Old Norse Literature of Þórr,“ Scripta Islandica 68/2017, 99–122.

Mathias Nordvig og Felix Riede, „Are There Echoes of the AD 536 Event in the Viking Ragnarok Myth? A Critical Appraisal,“ Environment and History 24/3:2018, 303–324.

Grænland var numið af norrænu fólki á seinni hluta 10. aldar. Ályktanir um viðarskort á Grænlandi á miðöldum eru hluti af hugmyndum manna um óhagstæð náttúruskilyrði sem leiddu til endaloka norrænu byggðanna þar.

Þær hugmyndir byggja hins vegar ekki á rannsóknum á viðarnotkun, eingöngu ályktunum sem dregnar hafa verið út frá rituðum heimildum og nútímaaðstæðum. Lísabet Guðmundsdóttir fornleifafræðingur hefur rannsakað málið ofan í kjölinn. Í dag spjöllum við um Grænland á miðöldum.

Greinar sem rætt er um í þættinum:

Aðalheiður Guðmundsdóttir, „Um myrkur sem mæðir og sögur sem græða,“ Ritið 2025:2, 35–60.

Andrea Maraschi, „Medieval Iceland: Changelings on the Margins,“ The Exeter Companion to Changeling Lore: The West Eurasian and Mediterranean Tradition (Exeter: University of Exeter Press, 2026), 78–91.

Greinar sem rætt er um í þættinum:

Philip Lavender, „Skjaldar þáttr Danakonungs: A Lost Fornaldar saga?“, Opuscula – Bibliotheka Arnamagnæana XVI:2016, 89-103.

Philip Lavender, „Sailing and Sinking in the Sea of forgery: The Tradition of Fake Sagas in Seventeenth and Eigteenth Century Sweden and Denmark“, Faking it! The Performance of Forgery in Late Medieval and Early Modern Culture (Brill, 2022), 263-295.

Greinar sem rætt er um í þættinum:

Judy Quinn: “Liquid Knowledge: Traditional Conceptualisations of Learning in Eddic Poetry,” Along the Oral-Written Continuum: Types of Texts, Relations and their Implications (Brepols, 2010), 183–226.

Ann Sheffield: “Men Who Brew: Masculinity and the Production of Drink in Medieval Icelandic Literature,” Scandinavian Studies 2023:1, 85–107.

Bak við luktar dyr í Eddu leynist sannkallaður fjársjóður: íslensku handritin. Vitnisburður um horfna veröld, heill heimur í orðum.

Í dag tökum við tali Svanhildi Óskarsdóttur, rannsóknarprófessor við Árnastofnun, sem segir okkur frá lítilli bók sem ferðaðist eftir krókaleiðum alla leið frá Breiðafirði til Manchester á Englandi.

Greinar sem rætt er um í þættinum:

Jan Alexander van Nahl: “When Darkness Rises: On the Narrative Psychology of Darkness and Night in the Sagas of Icelanders,” Saga-Book 2024, 33–58.

Miriam Mayburd: “It was a Dark and Stormy Night: Haunted Saga Homesteads, Climate Fluctuations, and the Vulnerable Self,” Paranormal Encounters in Iceland 1150–1400 (Medieval Institute Publications, 2020), 21–38.

Greinar sem rætt er um í þættinum:

Carolyne Larrington, “Eddic Poetry – A Case Study: Sólarljóð,” A Critical Companion to Old Norse Literary Genre (Boydell & Brewer, 2020), 245–258.

Pete Sandberg: “Dis-embodied cognition and sensory perception in Sólarljóð,” Sensory Perception in the Medieval West (Brepols, 2016), 195–206.